Solargraphy - Een half jaar ingeblikt zonlicht

Vijf jaar solargraphy in tuin Zeeuws Archief

In december 2015 is het precies vijf jaar geleden dat de eerste zonnebaanfoto of solargraph van het Zeeuws Archief werd onthuld. Een goede reden om op dit weblog weer eens aandacht aan te besteden aan het Zeeuwse Solargraphy Project van de Middelburgse Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen.

Lustrum solargraph

Een andere reden is dat we, behalve de halfjaarlijkse solargraph met de Middelburgse abdijtoren Lange Jan op de achtergrond, ook iedere keer andere locaties in de tuin van het Zeeuws Archief uitproberen. Jan Koeman van de Sterrenwacht zoekt elk half jaar een nieuwe plaats uit om te zien welk resultaat het oplevert. Tot nu toe waren de zonneblikjes (pinhole camera's) altijd min of meer op het zuiden gericht, maar dit half jaar is een van de pinhole camera's gericht op het westen.

Dat leverde na een half jaar belichtingstijd (23 juni - 21 december 2015) een prachtige solargraph van het monumentale Van de Perrehuis (kantoren Zeeuws Archief) en de Lussanetvleugel, waarin het restauratieatelier is ondergebracht (zie boven dit artikel).

Meer informatie

Meer blogposten over de deelname van het Zeeuws Archief aan het Zeeuwse Solargraphy Project.
Solargraph-expositie op Zeeuws Archief Pinterestboard.
Solargraphs: Jan Koeman.
Solargraphs Zeeuws Archief op de NASA website Spaceweathergallery.com.


Door: Anneke van Waarden-Koets, Zeeuws Archief | Educatie & Exposities.

Zeeuws Archief en Wereld Pinhole Dag 2013

Het Van de Perrehuis aan het Hofplein te Middelburg,
 vastgelegd met een pinholecamera, 2013. Foto Jan Koeman.

Vandaag, 28 april 2013, is het Wereld Pinhole Fotografie Dag.

Op dit blog is al eerder geschreven over pinholefotografie: fotograferen met een drinkblikje. Dat ging met name over het vastleggen van de baan die de zon gedurende een half jaar langs de aarde aflegt. Om die zonnebaan helemaal te kunnen fotograferen is een belichtingstijd van een half jaar nodig. Het resultaat is een solargraph, een zonnebaanfoto.

Fotograferen zoals vroeger



Blikje voor het stadhuis
 op de Middelburgse Markt.
Foto Jan Koeman, 2013.

Resultaat: een 'ouderwetse' foto van
het stadhuis. Foto Jan Koeman, 2013.

Maar je kunt ook pinholefoto's met een hele korte belichtingstijd maken. Dat levert prachtige foto's op, die doen denken aan de fotografie van vroeger.

Jan Koeman van de Middelburgse Volkssterrenwacht Philipus Lansbergen experimenteerde met verschillende belichtingstijden en verschillende soorten blikjes. Want behalve met een rond drinkblikje, kun je ook pinholefoto's maken met een rechthoekig of vierkant blik.

Hoe werkt het

 In het blik wordt in een donkere kamer lichtgevoelig fotopapier geplaatst. Ter hoogte van het papier prik je een klein gaatje. Plak het blik en het gaatje lichtdicht af en ga op zoek naar een plek die je wilt fotograferen. Zet het blik op de gewenste plaats, verwijder de plakker van het gaatje, belicht het papier een paar seconden tot een paar minuten (het is een kwestie van uitproberen wat het mooieste resultaat oplevert), en plak het gaatje weer dicht.
De foto moet worden ontwikkeld in een donkere kamer, dus niet, zoals bij de zonnebaanfoto, met behulp van een scanner en een fotoshopprogramma. Het resultaat kan prachtig zijn!

De Zeelandbrug gefotografeerd met een pinholecamera
en een paar seconden belichtingstijd. Foto Jan Koeman, 2012.

Pinholefoto's

Jan Koeman maakte al verschillende foto's op deze manier. Met zijn toestemming mogen we er een paar op het Zeeuws Archief blog plaatsen. Uiteraard is daar een mooie foto van het Van de Perrehuis bij, die een ereplekje heeft gekregen bovenaan dit artikel.

Meedoen met Wereld Pinhole Fotografie Dag

Iedereen kan vandaag, op 28 april 2013, een pinholefoto maken. Je hebt dan nog even de tijd om hem in een donkere kamer te ontwikkelen, want je kunt je pinholefoto tot en met 31 mei uploaden op een website die speciaal voor de Wereld Pinhole Fotografie Dag is aangemaakt.

Door: Anneke van Waarden-Koets, educatie & exposities

Solargraphs Zeeuws Archief 21-12-2012 onthuld

Op vrijdag 21 december 2012 is de wereld niet vergaan maar vanaf die dag zijn we wel weer een flink aantal zonnebaanfoto's (solargraphs) rijker. Twee van die foto's zijn afkomstig uit pinhole camera's die op het terras van het Zeeuws Archief / Van de Perrehuis waren bevestigd.

Solargraphs ontwikkelen

Jan Koeman van de Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen in Middelburg kwam, gewapend met scanner en föhn, de solargraphs onthullen. In juni 2012 waren twee pinhole camera's opgehangen: een op de gebruikelijke plaats met zicht op de zijtuin van het Zeeuws Archief en de abdijtoren Lange Jan op de achtergrond, en een aan de terrasreling op de hoek van het Van de Perrehuis / archiefcafé, met vooral zicht op de lange glazen wand van het archiefcafé.

De eerste solargraph leverde het bekende beeld op, de tweede liet iets heel anders zien: de weerspiegeling van de zonnebaan in de glazen wand van het archiefcafé. Het bewerken van de zonnebaanfoto in Photoshop leverde een sfeervol plaatje op.

Nieuwe solargraphs maken

Als dank voor het sparen van blikjes konden de Zeeuws Archief medewerkers die deelnemen aan het Zeeuwse solargraphy-project hun zonnebaanfoto's door Jan Koeman ter plekke laten scannen en ze op een usb-stick laten zetten om ze thuis verder te bewerken. Medewerkers, vrijwilligers en bezoekers konden ook weer nieuwe pinhole camera's aanschaffen om een zonnebaanfoto te maken met een belichtingstijd van 21 december 2012 tot en met 21 juni 2013.

Experimenteren met korte belichtingstijd

Inmiddels experimenteert de sterrenwacht volop met andere soorten blikjes: platte, rechthoekige en vierkante en ook met variërende belichtingstijden van 1 tot 6 minuten. Een expositie van de werkelijk schitterende resultaten was die avond te zien in het gebouw van de sterrenwacht aan de Herengracht.
Op de website van Jan Koeman is een aantal voorbeelden te zien van foto's die met een pinholecamera en een korte belichtingstijd zijn gemaakt. De foto's zijn op de ouderwetse manier ontwikkeld in een donkere kamer, dus niet onder de scanner, zoals de solargraphs. Binnenkort zullen van het Van de Perrehuis ook enkele pinholefoto's met een korte belichtingstijd worden gemaakt. Vanzelfsprekend zal het resultaat te zien zijn op dit weblog.

Meedoen: pinholecamera ophangen en blikjes sparen

Het Zeeuws Archief doet vanaf het begin (2010) mee aan het Zeeuwse solargraphy-project van de sterrenwacht en inmiddels heeft dat al veel mooie solargraphs opgeleverd. Uiteraard neemt Zeeuws Archief ook weer deel aan de nieuwe ronde: een foto van de zonnebaan vanaf de kortste dag in 2012 tot en met de langste dag in 2013.

Spelen met solargraphs

Als je solargraph gescand is kun je er allerlei leuke dingen mee doen in een Photoshop-programma. Jan Koeman experimenteerde met de twee solargraphs van het Zeeuws Archief. Twee voorbeelden:

Door: Anneke van Waarden-Koets, Educatie & Exposities

Solargraphy Zeeuws Archief voorjaar 2012

Solagraphs gemaakt met pinholecamera's

Het Zeeuws Archief heeft ook het afgelopen half jaar weer deelgenomen aan het Zeeuwse solargraphy project van de Middelburgse volkssterrenwacht Philippus Lansbergen.

Jan Koeman van de sterrenwacht verwijderde op de langste dag van het jaar, 21 juni, de twee pinhole-camera's die op 21 december 2011 in de tuin achter het archiefcafé en het Van de Perrehuis waren geplaatst. Een camera aan de reling van het terras en eentje aan de reling van het bordes achter de tuinkamer.

Het resultaat

Jan Koeman scande de foto's en het resultaat was weer bijzonder. Met name de foto die met de gaatjescamera aan de reling van het bordes achter de tuinkamer was gemaakt gaf een heel goed resultaat!

Links de solargraph die gemaakt is met de pinholecamera aan de reling van het terras van het archiefcafé.

Rechts de solargraph die gemaakt is met de pinholecamera aan de reling van het bordes achter de tuinkamer van het Van de Perrehuis.

Belichtingstijd pinholecamera

De belichtingstijd van de solargraphs is een half jaar: van 21 december 2011 tot en met 21 juni 2012. De camera heeft een wijd bereik. Dat is goed te zien op de rechter foto die is gemaakt vanaf het bordes. De pinholecamera's zijn gemaakt van lege drinkblikjes waarin met een speld een minuscuul gaatje is geprikt: de lens. In het blikje is lichtgevoelig fotopapier gestopt. Dat vangt het zonlicht op, dat via de lens (het speldenprikgaatje) naar binnenkomt. Op die manier kun je de baan van de zon langs de hemel vastleggen.

Zonnige tijden

Op de solargraphs kun je zien dat het weer lang niet zo somber was als we ons nu misschien menen te herinneren. In het begin van het jaar scheen de zon volop! Dat is te zien aan de brede witte banen. Ook aan het eind van het halve jaar hebben we toch nog redelijk wat zon gehad. Maar daarvoor was het wat minder, te zien aan de donkere plekken.

Nieuwe pinholecamera's voor het Zeeuws Archief

Natuurlijk doet het Zeeuws Archief ook het komende half jaar weer mee aan het Zeeuwse solargraphy project! Met twee pinholecamera's: eentje op de gebruikelijke plaats aan de reling van het terras achter het archiefcafé, en een camera op een nieuwe plaats: ook aan de reling van het archiefcaféterras, maar dan helemaal aan de andere kant, zodat je een groot gedeelte van de glazen wand op de foto hebt, en nog net de abdijtoren Lange Jan kunt zien.

Spiegeling

We weten uit voorgaande solargraphs dat de ramen van het archiefcafé een bijzonder effect geven vanwege de spiegeling van de zon erin. Door de positie van de nieuwe gaatjescamera komt er veel meer van het archiefcafé op de voorgrond. We zijn heel benieuwd naar het resultaat! Dat wordt onthuld op vrijdag 21 december 2012. Dan is er weer een gratis scanavond bij de volkssterrenwacht. Iedereen die meedoet aan het Zeeuwse solargraphy project kan dan weer met zijn blikjescamera naar de sterrenwacht komen om zijn solargraph te laten scannen.

Blikjes

Uiteraard heeft de volkssterrenwacht drinkblikjes nodig om pinholecamera's van te maken. Het Zeeuws Archief spaart blikjes voor de sterrenwacht. Wil je ook mee sparen? Lever je schoongemaakte en droge drinkblikjes in bij de sterrenwacht aan de Herengracht 52 in Middelburg of bij het Zeeuws Archief. Wij zorgen ervoor dat ze bij de volkssterrenwacht terecht komen!

Solargraphs Zeeuws Archief op Pinterest

Op het Pinterestaccount van het Zeeuws Archief is een digitaal prikbord aangemaakt met daarop verschillende solargraphs van het Zeeuws Archief, die gemaakt zijn van juni 2010 tot en met juni 2012.
Zo kun je snel het resultaat bekijken!

Meer lezen over het Zeeuwse solargraphy project

http://zeeuwsarchief.blogspot.nl/2010/07/solargraphy-experiment-in-de-tuin-van.html
http://zeeuwsarchief.blogspot.nl/2010/10/solargraphy-tuin-zeeuws-archief-eerste.html
http://zeeuwsarchief.blogspot.nl/2010/12/solargraph-onthuld-in-tuin-zeeuws.html
http://zeeuwsarchief.blogspot.nl/2011/12/nieuwe-gaatjescameras-dankzij-zeeuws.html
http://www.lansbergen.net/site/solargraphy-project.html

Door: Anneke van Waarden-Koets, Educatie & Exposities

Nieuwe gaatjescamera's dankzij Zeeuws Archief

Medewerkers en vrijwilligers van het Zeeuws Archief hebben weer hun best gedaan om blikjes te sparen voor het solargraphy-project van de Middelburgse Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen. Bestuurslid Jan Koeman van de sterrenwacht haalde vorige week de lege blikjes op.
Koeman: "Er is momenteel veel vraag naar gaatjescamera's omdat mensen graag weer willen meedoen aan het fotograferen van de zonnebaan in de eerste helft van 2012. Ik ben dan ook bijzonder blij met de hulp van de medewerkers en vrijwilligers van het Zeeuws Archief, die de speciaal gemaakte blikjesdoos trouw blijven vullen!"

Van de blikjes maakt Jan Koeman gaatjescamera's (pinholecamera's). Die kunnen op elke gewenste plaats in Zeeland worden opgehangen. Door een piepklein gaatje wordt het zonlicht geprojecteerd op fotopapier in het blikje. Na een half jaar levert dat spectaculaire foto's op.

De zonnebaanfoto's (solargraphs) die eind december 2012 worden onthuld, hebben gedurende een belichtingstijd van 6 maanden de omgeving en de baan van de zon tussen het hoogste punt op 21 juni en het laagste punt op 21 december vastgelegd. Ieder blikje bevat een unieke fotografische opname.

Voordat het blikje wordt verwijderd van de plaats waarop het een half jaar heeft gehangen, moet het gaatje dichtgeplakt worden, zodat er geen licht meer bij kan. Daarna kan het blikje veilig worden verwijderd en kan de foto ontwikkeld worden. Ontwikkelen kan gebeuren in het gebouw van de Middelburgse Volkssterrenwacht aan de Herengracht.

Iedereen die het afgelopen half jaar een of meer blikjes heeft opgehangen, kan de foto's vrijdagavond 23 december, als de kortste dag voorbij is, laten ontwikkelen bij de Volkssterrenwacht. Daar zitten vanaf 19.30 uur medewerkers van de sterrenwacht klaar met scanners en schermen, zodat je het resultaat meteen kunt bewonderen. Wie een usb-stick meeneemt, kan de opname direct mee naar huis nemen. Nieuwe fotoblikjes zijn te koop voor € 5,00. Ze kunnen iedere vrijdagavond, uiteraard ook op 23 december, bij de Volkssterrenwacht worden opgehaald.

De Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen verwacht rond de 100 mensen die hun ingeblikte zonlicht tijdens deze donkere dag voor kerstavond laten onthullen. Ook een aantal medewerkers en vrijwilligers van het Zeeuws Archief doet mee aan het solargraphy-project en laten vrijdagavond 23 december hun gaatjescamera's openen.

Het Zeeuws Archief nam in 2010 deel aan het eerste Zeeuwse solargraphy-experiment. Een eerste proeve na een maand bleek veelbelovend. De onthulling van de zonnebaanfoto's vond eind december van dat jaar onder grote belangstelling plaats. Het leverde prachtige foto's van het gebouw op, met op de achtergrond de abdijtoren Lange Jan.

Na de kortste dag in 2011 worden in de tuin van het Zeeuws Archief weer enkele blikjes opgehangen om te experimenteren met smalle en brede blikjes en grote en kleine gaatjes. En uiteraard blijven de medewerkers en vrijwilligers blikjes sparen voor dit bijzondere Zeeuwse solargraphy-project!


Door: Anneke van Waarden-Koets, Educatie & Exposities

Solargraph onthuld in tuin Zeeuws Archief

Op 23 december 2010 om 16.30 uur werd resultaat van een bijzonder natuur-wetenschappelijk experiment bekend gemaakt. Hannie Kool-Blokland, directeur van het Zeeuws Archief, onthulde de solargraph van 15 juli, een zonnebaanfoto met een belichtingstijd van bijna 6 maanden.

Solargraphy-experiment Zeeuws Archief - Sterrenwacht

De Middelburgse Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen en het Zeeuws Archief voerden gedurende een klein half jaar gezamenlijk een solagraphy-experiment uit. De bedoeling was om met een eenvoudige pinhole camera (gaatjescamera) een foto te maken van de baan van de zon, met een belichtingstijd van bijna zes maanden.
Het solargraphy-experiment startte met het bevestigen van een limonadeblikje met een stukje fotopapier erin aan de balustrade van het terras in de tuin van het Zeeuws Archief. In het limonadeblikje was met een speld een piepklein gaatje geprikt. Het gaatje was gericht op het zuiden, met zicht op het archiefcafé, de abdijtoren Lange Jan, de achterzijde van de huizen aan de Bogardstraat en een stuk tuin van het Zeeuws Archief. In een eerdere blogpost van 16 juli deden we al verslag van het hoe en waarom van het experiment en het ophangen van het blikje. Na 15 juli werden meerdere blikjes van diverse afmetingen op verschillende data opgehangen. Om te kijken of de locatie voldoende omgevingsobjecten opleverde werd het blikje dat op 19 augustus was opgehangen, op 10 september geopend. Dat leverde een prachtige solargraph (zonnebaanfoto) op. In onze blogpost van 31 oktober schreven we erover.
Hieronder volgt een verslag in woord en beeld over de gebeurtenissen op 23 december, de dag waarop de solargraph van 15 juli werd onthuld.

Bijzonder experiment

Naar aanleiding van het persbericht over de onthulling van de solargraph was er veel media-aandacht voor dit bijzondere experiment. Initiatiefnemer Jan Koeman van de volkssterrenwacht mocht uitleg geven over het experiment in enkele kranten, zoals de Faam en de PZC en voor radio en TV, waaronder Radio4 (De Ochtend) en Omroep Zeeland Radio en TV. Zelfs het weerpraatje van weerman Jos Broeke op Omroep Zeeland werd die dag opgenomen op het terras van het Zeeuws Archief.
Voor het scannen en bewerken van de solargraphs werd een productielijn opgesteld: een scanner, een laptop en een printer met 240 grs. fotopapier. Verdere benodigdheden: een tangetje voor het eruit halen van het fotopapier (indien nodig) en een föhn voor het droogblazen van de solargraph, in het geval deze door het weer vochtig zou zijn geworden.

Van de Perre en zijn experimenten

's Middags begon de solargraphy-bijeenkomst met een korte inleiding over de natuurwetenschappelijke experimenten van Johan Adriaen van de Perre, de eerste bewoner van het Van de Perrehuis, waarin nu de kantoren van het Zeeuws Archief zijn gehuisvest. Rijk-Jan Koppejan, voorzitter van de Volkssterrenwacht, vertelde onder meer over de meteorologische waarnemingen die van de Perre deed, zijn belangstelling voor astronomie en Van de Perre's experiment om op 5 april 1784 Zeelands eerste onbemande luchtballon op te laten. Van de Perre had de luchtballon zelf gemaakt van 'zeer ligte verniste stoffe (...) en gevuld met Inflamable Lucht uit verslapt Vitrioolzuur [lees: zwavelzuur], en Spykers [lees: ijzer]', zo meldde de Middelburgsche Courant een paar dagen later. Dat - brandgevaarlijke - experiment gebeurde in de tuin van het zijn huis, waar nu weer een experiment plaats vindt, dat overigens een stuk minder gevaarlijk is.

De Sterrenwacht en haar experiment

Jan Koeman vertelde vervolgens hoe hij op het idee was gekomen dit experiment uit te voeren en waarom hij de tuin van het Zeeuws Archief daarvoor had uitgekozen. Hij las een keer over solargraphy in een tijdschrift en dacht meteen: dat moet ik ook doen. Het maken van een gaatjescamera is heel eenvoudig. Iedereen kan het. Koeman maakte van enkele blikjes gaatjescamera's, probeerde op een aantal plaatsen verschillende soorten blikjes uit en testte hoe hij het beste resultaat kon bereiken. De tuin van het Zeeuws Archief leek hem een heel geschikte plaats om een groot experiment met meerdere blikjes uit te voeren. Het Zeeuws Archief was graag bereid om mee te werken aan het experiment, zeker vanwege de geschiedenis van de locatie. Op 15 juli 2010 werd het eerste blikje geplaatst en daarna volgden er nog andere, verschillend in vorm en diameter. De eerste proeve leverde al een fantastisch resultaat op, dus de verwachtingen over de solargraph van 15 juli waren hoog gespannen.

Onthulling solargraph 15 juli-23 december 2010

Vervolgens verzamelden alle aanwezigen zich op het terras van het Zeeuws Archief. Daar maakte Jan Koeman het blikje van 15 juli los. Hannie Kool-Blokland, directeur van het Zeeuws Archief, had de eer om het ruim vijf maanden belichte fotopapier uit het blikje te halen. Het resultaat was prima! De baan van de zon was prachtig vastgelegd. Uiteraard volgde er een fotomoment. Hannie Kool-Blokland toont de solargraph en het blikje. Naast haar staat Jan Koeman van de Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen.

'Ontwikkelen' en printen solargraph

Na het droogföhnen van de solargraph - vanwege het weer was er een beetje condens in het blikje gekomen - werd het fotopapier met de afbeelding op de scanner gelegd. De scan toonde het negatieve beeld, dat wil zeggen links en rechts verwisseld en donker/licht omgekeerd. Met een fotobewerkingsprogramma draaide Jan Koeman de afbeelding om en wijzigde het donker in licht en omgekeerd. Toen ontstond een prachtig beeld van de baan die de zon had afgelegd van 15 juli tot 23 december. De kleuren waren in eerste instantie blauw-groen, wat een haast futuristisch beeld opleverde. Te zien zijn het archiefcafé, de abdijtoren Lange Jan, de achterzijde van de huizen van de Bogardstraat en een stukje tuin van het Zeeuws Archief. In de zomer beschrijft de zon van oost naar west (links naar rechts op de solargraph) een hoge baan en op de kortste dag is de baan het aller laagst. Heel bijzonder is de weerspiegeling van de lage zonnebanen in de ruiten van het archiefcafé.

Het Zeeuws Archief en het experiment

Na de onthulling van de solargraph sprak Zeeuws Archief directeur Hannie Kool-Blokland over experimenteren in en om het Van de Perrehuis. Door op deze manier een foto te maken komen natuurwetenschap en kunst bij elkaar. Johan Adriaen van de Perre was met de schatrijke Jacoba van den Brande getrouwd, die het Van de Perrehuis - indertijd 'De Commanderij' geheten - van haar oom had geërfd. Van de Perre was een groot stimulator van wetenschap en kunst. Hij stichtte het Musaeum Medioburgense, een centrum voor wetenschap en volksontwikkeling in de Latijnse Schoolstraat waar later ook het mede door hem opgerichte Natuurkundig Gezelschap onderdak vond. Van de Perre steunde ook de oprichting van het Natuurkundig Genootschap der Dames (1785-1887). Mecenassen zoals Van de Perre hebben grote invloed gehad op de ontwikkeling van kunsten en wetenschappen in de achttiende en negentiende eeuw. Ook in de huidige tijden van bezuinigingen zijn dergelijke mecenassen of sponsoren bitterhard nodig, aldus Kool-Blokland.

Het publiek en het experiment

Jan Koeman kondigde een publieksevenement aan: hij riep iedereen op om in de maand januari tegen bij de Volkssterrenwacht tegen een geringe vergoeding een kant-en-klaar fotoblikje te komen afhalen en dat op een mooie plaats neer te hangen. Alle blikjes worden op vrijdagavond 17 juni op de Sterrenwacht geopend. De solargraphs worden daar gescand, zodat het beeld wordt vastgelegd. Voor meer uitleg en een instructie kan iedereen contact opnemen met de Volkssterrenacht. De Sterrenwacht hoopt dat heel veel mensen overal in Zeeland meedoen met het solargraphy-experiment, zodat er een prachtig beeld kan worden verkregen van de zonnebaan op verschillende plekken in de provincie. Ook het Zeeuws Archief werd uitgenodigd om mee te doen en als eerste een blikje te plaatsen. De directeur van het Zeeuws Archief reageerde direct enthousiast, waarop Jan Koeman het blikje bevestigde aan de balustrade van het terras in de tuin. Verder zal het Zeeuws Archief van harte aan het publieksexperiment meewerken door blikjes te verzamelen voor de Sterrenwacht.
Meedoen? Lees de informatie op de website van de Middelburgse Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen.

Solargraphs ontwikkelen en printen

Aan het eind van de middag haalde Jan Koeman, omringd door alle aanwezigen, die heel neiuwsgierig waren naar de resultaten, alle overige blikjes leeg en scande de afbeeldingen. Elke solargraph was anders, vanwege de afmetingen van de blikjes en de belichtingstijd van de afbeelding. Hieronder de solargraphs uit de andere blikjes. De print van deze solargraphs zijn ook te bezichtigen in de antieke houten vitrine rechts naast de ingang van het Zeeuws Archief, vóór de trap naar de receptiebalie. De bijeenkomst werd afgesloten met een drankje en speciaal voor de gelegenheid door archiefmedewerker Elisabeth Wigard gemaakt astronomisch zoutgebak.

Het resultaat
(scroll naar beneden)

	15 juli-23 december 2010, hoog blikje 50cc, blauw
	15 juli-23 december 2010, hoog blikje 50cc, detail in zwart
	15 juli-23 december 2010, klein, breed blikje, zwart
	19 augustus-23 december 2010, lang, smal blikje, blauw
	19 augustus-10 september 2010, breed blikje, zwart (eerste proeve)
	10 september-23 december 2010 breed blikje, zwart

Afbeelding 6 en 7: Rijk-Jan Koppejan, Volkssterrenwacht
Afbeelding 10: Jan Koeman, Volkssterrenwacht
Overige afbeeldingen: Zeeuws Archief
Afbeeldingen solargraphs: Volkssterrenwacht/Zeeuws Archief

Auteurs:
Jan Koeman, Stichting Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen te Middelburg
Anneke van Waarden-Koets, educatie & exposities Zeeuws Archief te Middelburg

Solargraphy tuin Zeeuws Archief: eerste proeve

In de tuin van het Zeeuws Archief, achter het monumentale Van de Perrehuis, wordt een wetenschappelijk experiment uitgevoerd. De Middelburgse Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen probeert met behulp van een pinhole camera in vijf maanden tijd de baan van de zon aan de hemel vast te leggen.

Experiment
Al eerder hebben wij op dit weblog verslag gedaan van het experiment om met behulp van een pinhole camera (gaatjescamera, camera obscura) de baan van de zon om de aarde vast te leggen. De pinhole camera bestaat uit een blikje waarin een minuscuul gaatje is geprikt. Dit werkt net zoals een optische lens van glas: het omgevingsbeeld wordt omgekeerd geprojecteerd in de binnenkant van het blikje, op de zijde tegenover het gaatje. Daar wordt het beeld opgevangen door een stukje fotografische film of fotopapier. Op 15 juli werd het eerst blikje bevestigd. Enkele weken later werden verschillende andere blikjes geplaatst, waarvan één op 19 augustus 2010 om na een paar weken te kijken of de plaats van de blikjes goed gekozen was.

Eerste proeve
Jan Koeman van de volkssterrenwacht haalde het proefblikje op 10 september weg. Hij plaatste het door de zon belichte stukje fotopapier op een flatbed-scanner. Het zonlicht zorgt voor een natuurlijke belichting en omzetting van zilver in het fotopapier. Lichte delen kleuren donker tot zwart, donkere delen blijven wit. Er ontstaat dus een negatief beeld dat met de scanner kan worden vastgelegd. Met het computerprogramma Photoshop wordt het negatieve beeld omgekeerd in een positief, zoals de foto boven dit artikel: de eerste proeve van een solargraph (zonnebaanfoto) in de tuin van het Zeeuws Archief.

Wat kun je zien op de solargraph?
Op de foto is heel duidelijk het archiefcafé (links) te onderscheiden en de abdijtoren Lange Jan die boven de huizen aan de Bogardstraat uit torent. Daarboven is de baan van de zon te zien zoals die is afgelegd tussen 19 augustus en 10 september 2010. De zon gaat van links naar rechts (van oost naar west). Op de dagen of momenten dat het bewolkt is, ontstaat er geen lichtspoor van de zon, dus dan wordt de lijn onderbroken. Van 19 augustus tot 10 september is de baan van de zon steeds lager geworden. De bovenste baan is op 19 augustus, de onderste op 10 september. Op 10 september, precies op het midden van de dag, is het blikje weggehaald. Dan stopt ook het spoor van de zon (onderste baan).

Onthulling solargraph 23 december
De solargraph die met het eerste blikje (vanaf 15 juli) is gemaakt, wordt onthuld op donderdag 23 december. Dan zijn de kortste dag en de langste nacht voorbij en beginnen de dagen weer te lengen. De directeur van het Zeeuws Archief, Hannie Kool-Blokland, zal de solargraph onthullen in aanwezigheid van genodigden, het personeel en vrijwilligers van het Zeeuws Archief en leden van het Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen in Middelburg.

Auteurs:
Jan Koeman, Stichting Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen te Middelburg
Anneke van Waarden-Koets, educatie & exposities Zeeuws Archief te Middelburg

Zonnetelescoop op terras Zeeuws Archief

Zonnetelescoop

Op Open Monumentendag, zaterdag 11 september is er - alleen bij onbewolkt helder weer! - een extra activiteit in de tuin van het Zeeuws Archief. Vanaf 11 uur 's morgens zullen medewerkers van de Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen uit Middelburg aanwezig zijn in de tuin van het Zeeuws Archief met een speciale zonnetelescoop.

Met een zonnetelescoop kunt u veilig de zon observeren en zonnevlammen (protuberansen) en zonnevlekken waarnemen. U kunt met eigen ogen zien dat het beslist geen dooie boel is op onze Zon.

Astronomie

Johan Adriaen van de Perre (1738-1790), de oorspronkelijke bewoner van het stadspaleis waarin het Zeeuws Archief is gehuisvest, had veel belangstelling voor astronomie. In de ontvangsthal van het Van de Perrehuis staat een schitterend planetarium dat in opdracht van J.A. van de Perre is gebouwd. Tevens heeft hij vanuit zijn tuin diverse natuurwetenschappelijke experimenten uitgevoerd.

Solargraphy

De sterrenwacht laat zien dat ook na ruim 200 jaar zeker nog het een en ander vanuit de stadstuin achter het huidige Van de Perrehuis valt te ontdekken. Niet alleen door naar de zon te kijken met een zonnetelescoop, maar ook door te experimenteren met een blikje. Zo worden er opnames van de Zon gemaakt met een primitieve gaatjescamera, waarover de bezoekers ter plaatse meer te weten kunnen komen. Van dit Solargraphy-experiment werd in een eerder artikel op dit blog verslag gedaan.

Open Monumentendag 2010

Het Van de Perrehuis is op 11 september 2010 geopend van 10.00-16.00 uur. Rondleidingen door dit monumentale stadspaleis starten elk half uur. In een eerder artikel op dit blog kunt u meer over het programma lezen.
De medewerkers van de sterrenwacht, waaronder Jan Koeman, die ook het Solargraphy-experiment uitvoert, zijn er vanaf 11.00 uur. Bezoekers kunnen hen alles vragen over de Zon en over het Solargraphy-experiment en uiteraard zelf door de zonnetelescoop de zon bekijken.
NB! Deze extra activiteit gaat alleen door bij helder, onbewolkt weer.

Door:
Jan Koeman, Stichting Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen
Anneke van Waarden-Koets, educatie & exposities Zeeuws Archief

Solargraphy-experiment in de tuin van het Van de Perrehuis

In de tuin van het Van de Perrehuis, een achttiende-eeuws stadspaleis waarin het Zeeuws Archief is gehuisvest, wordt van 15 juli - 23 december 2010 een fotografisch experiment uitgevoerd. De Middelburgse sterrenwacht gaat in ruim vijf maanden de baan van de zon vastleggen via een pinhole- of gaatjescamera.

Experiment

Op donderdag 15 juli bevestigde Jan Koeman van de Stichting Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen een leeg blikje aan het balkon van het terras achter het Van de Perrehuis. In het blikje maakte hij een gaatje waardoor het blikje werkt als een camera obscura. Achter het gaatje is fotopapier op A5 formaat bevestigd, rondgedraaid in het blik. Op dit fotopapier wordt van juli tot en met december de baan van de zon geprojecteerd. Zo ontstaat een foto met een belichtingstijd van ruim vijf maanden. Het blikje is gericht op het zuiden, met de abdijtoren 'Lange Jan' op de achtergrond en de tuin van het Van de Perrehuis en de achterliggende bebouwing op de voorgrond, waardoor een divers beeld ontstaat. Op donderdag 23 december 2010, na de kortste dag, zal de opname worden onthuld.

Camera obscura

De camera obscura, gaatjescamera of pinhole camera, is een lichtdichte 'doos' waar in een van de zijden een heel klein gaatje (< 1 mm diameter) wordt gemaakt. Dit kleine gaatje werkt precies zoals een optische lens van glas: het omgevingsbeeld wordt omgekeerd geprojecteerd in de binnenkant van de camera obscura (op de zijde tegenover het gaatje). Plaats je een stukje fotografische film of fotopapier tegenover het gaatje, dan werkt de camera obscura als een echt fototoestel. De belichtingstijd moet je proefondervindelijk vaststellen.

Fotograferen met een blikje

Je kunt heel gemakkelijk zelf een camera obscura maken van een leeg bier- of limonadeblikje. Breng in een donkere kamer fotografisch materiaal (bijvoorbeeld een velletje vergrotingspapier, vast nog wel aanwezig bij een familielid die voor het digitale tijdperk zelf foto's afdrukte) in het blikje en tape het blikje lichtdicht af. Prik met een speld een gaatje recht tegenover het fotografisch materiaal. Plaats het blikje op een plek met een interessante voorgrond. Ontwikkel je het fotomateriaal in een donkere kamer, dan kan een korte belichtingstijd volstaan om een geslaagde foto te maken met een camera die niets kost.

Solargraphy

Het experiment in de tuin van het Zeeuws Archief is bedoeld om de baan van de zon vast te leggen. Dit heet 'Solargraphy'. Solar = zon ; graphy = schrijven. Schrijven met de zon. In de zomer beschrijft de zon een hoge baan boven de horizon en in de winter een lage baan. Dat komt door de schuine stand van de aardas ten opzichte van de zon. Iedere dag vanaf 21 juni (langste dag) wordt de zonnebaan iets lager. Door nu in deze periode een foto te maken met een belichtingstijd van ongeveer zes maanden, zie je die baan van de zon steeds verder naar beneden verschuiven. Het experiment is dus eigenlijk circa drie weken te laat begonnen. Op dagen dat het geheel bewolkt is wordt er niets van de zonnebaan vastgelegd; wanneer er af en toe wolken voor de zon zijn, wordt het zonnespoor onderbroken. Dit is goed te zien op de voorbeeldfoto die in de tuin van Jan Koeman is genomen. De foto is ook te zien op het informatiebordje bij het blikje op het terras van het Zeeuws Archief. Het licht van de zon zal in het blikje, waarin zich een A5 velletje lichtgevoelig fotopapier bevindt, een donkere verkleuring teweeg brengen van het fotografisch zilver dat in de lichtgevoelige laag van het papier zit. Hoe langer belicht, des te meer de verkleuring van het zilver en des te duidelijker de afbeelding.

Resultaat

Het uiteindelijke resultaat kun je direct met een flatbedscanner omzetten in een digitaal fotobestand en eventueel verder bewerken met photoshop voor een hoger contrast. Leg dus nooit het papier uit een gaatjescamera dat heel lang wordt belicht in ontwikkelaar, want dan is het beeld in één tel helemaal zwart! Elke opname met een gaatjescamera is uniek en eenmalig en het resultaat is nooit helemaal te voorspellen. Best spannend dus wat er op 23 december a.s. uit het blikje tevoorschijn komt!

Zon in de hoofdrol bij de sterrenwacht

Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen organiseert aan de Herengracht in Middelburg in de maanden juli en augustus iedere vrijdagavond van 19 tot 20 uur de 'Zeeuwse Zonnige Zomeravond' waarbij de zon de hoofdrol speelt. Bij onbewolkt weer kan er met speciale telescopen naar de zon worden gekeken om zonnevlammen en zonnevlekken te ontdekken. Daarnaast zijn er lezingen over de zon. Het Solargraphy-experiment in de tuin van het Zeeuws Archief krijgt daarbij ook aandacht.

Van de Perre en natuurkundige experimenten

De tuin van het Van de Perrehuis is niet zomaar gekozen. Behalve een mooie ligging is deze plaats door de sterrenwacht ook gekozen vanwege de historische context. Johan Adriaen van de Perre (1738-1790) die het stadspaleis had laten bouwen, was zeer geïnteresseerd wetenschap. Hij was lid van het Natuurkundig Gezelschap en financierde vele wetenschappelijke onderzoeksinstituten. Van de Perre deed jaren lang nauwkeurige meteorologische waarnemingen en beschikte over een kabinet van natuur- en sterrenkundige werktuigen en een schitterend planetarium. Hij creëerde een wetenschapscentrum dat hij 'Musaeum Medioburgense' noemde, dat werd gehuisvest in een groot herenhuis in de Latijnse Schoolstraat. De tuin van zijn huis was ook met enige regelmaat het toneel van wetenschappelijke experimenten. Zo liet Van de Perre als eerste in Zeeland in 1784 een onbemande heteluchtballon op. Vanuit zijn tuin steeg de ballon, gevuld met 'Inflammabele Lucht', op en dreef richting zee. De halve stad liep er voor uit om getuige te zijn van dit experiment. En nu, ruim 200 jaar na zijn overlijden, is de tuin van het Van de Perrehuis alweer het toneel van een natuurkundig experiment: Solargraphy. Hoewel iets minder omvangrijk, goedkoper en zeker minder gevaarlijk dan zijn eigen luchtballonexperiment, zou het Van de Perre ongetwijfeld deugd hebben gedaan dat zijn tuin weer gebruikt wordt voor een natuurwetenschappelijke experiment!

Foto's: 1-6 copyright J. Koeman. 7 Zeeuws Archief.

Auteurs:
Jan Koeman, Stichting Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen te Middelburg
Anneke van Waarden-Koets, educatie & exposities Zeeuws Archief te Middelburg