Tres Hombres - Slavernijroute - Middelburg

Tres Hombres

De schoenerbrik Tres Hombres is sinds december 2009 in de vaart. Het schip onderhoudt een duurzame vrachtdienst tussen Europa, de Atlantische eilanden, het Caraïbisch gebied en Amerika. De Tres Hombres is 32 meter lang, heeft een vrachtcapaciteit van 35 ton en beschikt over accommodatie voor 5 bemanningsleden en tien leerlingen. Het vervoert exclusieve fairtransport producten, zoals chocolade, koffie, kokosolie, wijn en rum.

Fairtrade schip in Middelburg

Van 6 juni -16 juni 2014 lag het Fairtrade schip Tres Hombres bij de Dokbrug in Middelburg. Het was vanuit Vlissingen door het Kanaal door Walcheren getrokken met trekpaarden die over het jaagpad liepen. De klipper werd het laatste stuk naar de Middelburgse haven gesleept met een sleepboot. Eenmaal afgemeerd bij de Dokbrug, werd het schip druk bezocht door vele belangstellenden. In en om het schip was van alles te beleven: muziekoptredens, oude ambachten, straattheater. Voor leerlingen van de Middelburgse basisscholen was een speciaal educatief programma georganiseerd.

Scholenprogramma

Grace Thümann van de gemeente Middelburg en Anneke van Waarden van het Zeeuws Archief hadden voor leerlingen van de groepen 7/8 van de Middelburgse basisscholen een educatief programma rondom het schip georganiseerd. Scholen konden kiezen uit verschillende mogelijkheden:
1. een speurtocht langs herinneringen aan het Middelburgse slavenhandelverleden onder begeleiding van een gids van het Zeeuws Archief, met aansluitend een bezoek aan de Tres Hombres.
2. alleen een bezoek aan het schip en de mogelijkheid om de speurtocht Geboeid door het Zeeuwse slavernijverleden op eigen gelegenheid te lopen.

Er was enorm veel belangstelling voor het programma, dus was een heel strak en vol schema gemaakt om zoveel mogelijk scholen de gelegenheid te geven het schip te bezoeken en de speurtocht te lopen.

Speuren naar herinneringen uit het Middelburgse slavernijverleden

Vanuit het Zeeuws Archief werden de scholen die voor optie 1 hadden gekozen, begeleid door Manon van Gijtenbeek, Ted Voetman, Peter Blom en Anneke van Waarden. De meeste scholen troffen het met het weer. Alleen dinsdagmiddag miezerde het een beetje, verder waren het heldere, zonnige dagen. Vanaf het Zeeuws Archief liepen de leerlingen door de Blindehoek, de Bogardstraat, de Balans (pakhuis Middelburgse Commercie Compagnie en slavernijmonument), het Abdijplein, het Damplein, de Dokhaven, de Kuiperspoort en over de Spijkerbrug naar de Kinderdijk met de vele pakhuizen. Daarachter, bij de Dokbrug naast het voormalige werventerrein van de Middelburgse Commercie Compagnie, de West-Indische Compagnie en de Verenigde Oostindische Compagnie, lag de Tres Hombres afgemeerd.

Tijdens de route vertelden de begeleiders het verhaal van de driehoekshandel van de Middelburgse Commercie Compagnie. De handelsschepen, die op de werf in Middelburg werden gebouwd, voeren van Zeeland naar West-Afrika om goud, ivoor en slaven te kopen (ruilhandel). Vandaar voeren de schepen naar West-Indië (het Caraïbisch gebied), waar de gevangen Afrikanen werden verkocht om als slaven te werken op de plantages. Met retourgoederen uit West-Afrika en West-Indië voeren de schepen weer terug naar Middelburg, waar de goederen werden opgeslagen in pakhuizen en vervolgens geveild. De begeleiders lieten zien wat er allemaal zichtbaar is van het handelsverleden in het huidige Middelburg.

Kijken, klimmen, leren en proeven op de Tres Hombres

Op het schip werden de leerlingen ontvangen door kapitein Arjen van der Veen en zijn bemanning en Johan Francke van de Zeeuwse Bibliotheek en Sabine Bierens van de gemeente Middelburg, die de leerlingen vertelden over het schip en Fairtrade nu en slavenhandel vroeger. De leerlingen kregen iets te drinken (ranja, geen rum...) en mochten van de Fairtrade chocolade proeven. Per groep mochten twee leerlingen onder deskundige begeleiding het want inklimmen. Aan dek, in het ruim, in de kajuit, overal kregen de leerlingen uitleg over het schip, navigatie, de reis, de Fairtrade producten en het leven aan boord.

Basisschool De Leeuwenburch kreeg een speciale ontvangst door burgemeester Harald Bergmann van Middelburg, die wat mooie plaatjes aan zijn tweet over het bezoek van de scholen aan de Tres Hombres toevoegde.

Rondleiding door kapitein Arjan met de scholen op fair trade schip Tres Hombres aan de Maisbaai. #slavenhandel2014 pic.twitter.com/fFZUDUmsEe
— Harald M. Bergmann (@HaraldBergmann) 11 juni 2014

Verschillende scholen liepen op eigen gelegenheid de speurtocht Geboeid door het Zeeuwse slavernijverleden.

In totaal deden 20 Middelburgse basisscholen mee aan het educatieve programma. Zo'n 550 leerlingen kregen op een speelse manier een heleboel informatie over de geschiedenis van de slavenhandel en de sporen uit het verleden die daarvan in het hedendaagse Middelburg nog van terug te vinden zijn. En ze konden op de Tres Hombres kennis maken met Fairtrade producten en zien hoe het er op een zeilschip aan toe gaat.

200 jaar afschaffing slavenhandel 1814-2014

Dit jaar is het 200 jaar geleden dat Nederland de slavenhandel officieel verbood. Dat wordt herdacht met tal van activiteiten.

Activiteiten Zeeuws Archief

Exposities
In het Zeeuws Archief zijn twee exposities te zien:
- Aan boord van een slavenschip
- Verdeeld verleden

Weblog reis slavenschip de Eenigheid
Via een speciale website is een van de slavenreizen van de Middelburgse Commercie Compagnie van dag tot dag te volgen. Het gaat om de reis die het schip de Eenigheid van 1761-1763 ondernam van Zeeland naar West-Afrika, van daaruit naar West-Indië en weer terug naar Zeeland. De website is Nederlands en Engelstalig.

Onderwijswebsite Slavenreis van de Eenigheid
In het najaar wordt een educatieve website over slavenhandel gelanceerd: Slavenreis van de Eenigheid. De website is bedoeld voor het Nederlandse onderwijs voor de groepen 7/8 van het basisonderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Vanwege het feit dat de onderwijswebsite tweetalig is, is de stof ook bruikbaar voor leerlingen van 10-14 jaar in andere landen.
Onlangs is de website getest door basisschool De Vossenburch in Middelburg, het Scheldemond College in Vlissingen, de Tata Colin MULO-school in Coronie (Suriname) en de UNESCO-School for secundary education Accra Academy Senior High School in Accra (Ghana). De feedback van de pilotscholen wordt verwerkt en in de komende maanden wordt de website voltooid.

Cultuurmenu
De website wordt onderdeel van het nieuwe basisprogramma Cultuureducatie met kwaliteit, dat in het schooljaar 2014-2015, in combinatie met een bezoek aan het Zeeuws Archief, via KunstEducatie Walcheren zal worden aangeboden aan het Middelburgse basisonderwijs.

Digitalisering archief MCC
Het Zeeuws Archief beheert het archief van de Middelburgse Commercie Compagnie, een handelsbedrijf dat zich in de achttiende eeuw voornamelijk toelegde op de slavenhandel. Vanwege het grote belang van dit archief voor historisch onderzoek, is het in 2011 geplaatst op de werelderfgoedlijst van UNESCO, in het Memory of the World Register. Momenteel wordt het ruim 100 meter tellende archief geheel gedigitaliseerd om het online beschikbaar te kunnen stellen.

En nog veel meer...
Verder nam/neemt het Zeeuws Archief in samenwerking met andere organisaties en instellingen deel aan tal van activiteiten rondom de thema's slavenhandel en slavernij. In de archiefwinkel zijn speurtochten en stadswandelingen rondom het thema (slaven)handel verkrijgbaar.

Door: Anneke van Waarden-Koets, Educatie & Exposities

#WW1archives 10 juni 2014 - Eerste Wereldoorlog in het Zeeuws Archief

De Eerste Wereldoorlog 1914-1918
In 1914 brak de Eerste Wereldoorlog of de Great War uit. In 2014 is dat 200 jaar geleden. Dit jaar wordt dan ook op allerlei manieren aandacht besteed aan de Eerste Wereldoorlog (1914-1918). Het Zeeuws Archief doet dat ook, onder meer tijdens de Dag van het Zeeuws Archief op 1 november 2014. Het Zeeuws Archief neemt ook deel aan het wereldwijde Twitterevenement #WW1archives Day op 10 juni 2014.

Twitterevenement #WW1archives op 10 juni 2014
Elk jaar organiseren @FollowAnArchive en @AskArchivists op Internationale Archievendag (International Archives Day, 9 juni) een wereldwijd evenement op Twitter. Dit jaar valt Internationale Archievendag op Tweede Pinksterdag. Veel archiefdiensten, zowel in Europa als in andere werelddelen, zijn op Tweede Pinksterdag gesloten. Daarom is besloten het jaarlijkse Twitterevenement te houden op dinsdag 10 juni. Als hashtag is gekozen voor #WW1archives.

Archiefstukken over de Eerste Wereldoorlog
Alle archieven, bibliotheken, musea en andere erfgoedinstellingen die archieven en collecties beheren met betrekking tot de Eerste Wereldoorlog, kunnen op 10 juni hun documenten en afbeeldingen delen via Twitter. Iedereen die de hashtag #WW1archives volgt, kan dan zien welke documenten en afbeeldingen instellingen hebben gekozen om te laten zien.

Ongetwijfeld zijn er ook nog heel veel documenten en afbeeldingen in privécollecties, bij mensen thuis. Uiteraard kunnen ook zij meedoen. Het is dan wel noodzakelijk om een Twitteraccount aan te maken. En als je aan het evenement wilt deelnemen, is het verstandig om de hashtag #WW1archives aan je twittertekst toe te voegen, zodat je tweet in die speciale stroom berichten wordt opgenomen.

Waarover twitteren wij
Ook landen die neutraal waren tijdens de Eerste Wereldoorlog, kregen vaak op de een of andere manier met de oorlog of de gevolgen ervan te maken. Denk in Nederland aan de mobilisatie en de Belgische vluchtelingen, hulpverlening aan andere landen of Nederlanders die elders meevochten.

Het Zeeuws Archief laat zien dat ook een kleine Zeeuwse plaats als Oostkapelle met de Eerste Wereldoorlog te maken kreeg. En we besteden aandacht aan de opvang van Belgische vluchtelingen in Middelburg. Je kunt het Zeeuws Archief op Twitter volgen via @zeeuwsarchief.

Onderwerpen
@FollowAnArchive en @AskArchivists hebben een paar voorbeelden gegeven waarover je kunt twitteren op 10 juni tijdens #WW1archives Dag:
Archiefstukken, krantenartikelen, afbeeldingen, prenten, kaarten, tekeningen, ansichtkaarten, etc. over:
- Militairen
- Mobilisatie
- Families en hun dierbaren
- Slagvelden
- Vluchtelingen
- Hulp / ondersteuning
- Regeringen
- Wapens
- Ziekten
- Oorlogsgraven- en herdenkingsplaatsen
- Geschiedenis voor, tijdens en na 1914-1918, als het maar gerelateerd is aan de Eerste Wereldoorlog.

#WW1archives informatie
Meer informatie over #WW1archives Dag op 10 juni 2014 is te vinden op de twee blogs Follow An Archive en Ask Archivists.

Afbeeldingen boven het artikel:
http://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Thiepval_Ridge
https://www.gov.uk/government/news/first-world-war-diaries-go-online-to-mark-centenary

AANVULLING

Digitale tentoonstelling
In aanvulling op de blogpost hierboven: Van alle documenten en afbeeldingen die op 10 juni door het @zeeuwsarchief zijn getwitterd, zijn twee pinterestborden gemaakt:
- Belgische vluchtelingen in Middelburg 1914 - 1918
- Plakkaten 1914-1918 Oostkapelle

Verslag evenement #WW1archives
Op de weblogs van Follow An Archive en Ask Archivists staat een verslag van het evenement, met statistieken en verwijzingen naar drie Storify's waarin de tweets zijn vastgelegd.


Door: Anneke van Waarden-Koets | Educatie & Exposities

Brouwerij de Drye Tonnekens

Wie in Middelburg een bezoek brengt aan het Zeeuws Archief komt binnen door een prachtige 17^e eeuwse poort. Als je omhoog kijkt zie je de tekst ‘Dit is de brouwery van  de Drye (drie) Tonnekens anno 1620’,

 met daarboven de leeuw die de drie tonnetjes bewaakt. 

Het is een sprekende herinnering aan een tijd dat er in Middelburg nog volop bier werd gebrouwen.

Aanvankelijk waren er geen bierbrouwerijen in Middelburg. Bier werd tot het eind van de 15^e eeuw vooral aangevoerd uit steden als Delft en Gouda. Ook vanuit Engeland werd bier geïmporteerd. Middelburgse kooplieden voeren in de 14^e eeuw met zout, meekrap en haring naar Engeland en namen wol, laken en bier mee als retourvracht. 

De eerste brouwerij van Middelburg werd vermoedelijk in 1448 opgericht. In dat jaar leende het stadsbestuur 25 pond Vlaams aan Clais Heynricxsz voor een periode van drie jaar, onder voorwaarde dat hij een brouwerij zou oprichten, die ten minste drie jaren bier brouwde. 

Die brouwerij werd gevestigd in de Sint Janstraat, bij de –latere- Vismarkt. Vele brouwerijen zouden later nog volgen. 

De nu nog bekendste brouwerij van Middelburg is ongetwijfeld De Drye Tonnekens, waarvan twee zandstenen poortjes uit 1620 zijn overgebleven, aan het Hofplein en  aan de Bogardstraat:

De Drye Tonnekens moet ongeveer in 1589 zijn opgericht. 

Bier was vroeger volksdrank nummer één. Door het drinken van verontreinigd water kon men allerlei ziekten oplopen. In het bier zat alcohol, maar wel veel minder dan in het tegenwoordige bier. Om goed bier te kunnen maken had de brouwer zoet water nodig. Daarom waren vroeger de meeste bierbrouwerijen te vinden nabij kerken, die via de grote daken regenwater verzamelde in cysternen of waterputten. 

Bij Veere is nog zo’n cysterne te aanschouwen. De Drye Tonnekens kreeg zijn water van de Oude Kerk aan het Hofplein. Het water van het koor van de oude kerk werd aan de brouwer Boudewijns vergund, mits hij daarvoor cijns zou betalen en de daartoe benodigde loden buis zelf zou leggen en onderhouden aldus een stedelijke vergunning van 29 juli 1719. Bij bouw van het Zeeuws Archief zijn nog delen van de loden buis gevonden. 

Aan het brouwen van bier in De Drye Tonnekes  kwam waarschijnlijk rond 1758 een eind. De concurrentie van koffie, thee en chocolade nekte in de achttiende eeuw vele brouwerijen. Doordat de te betalen belasting op deze dranken veel lager was en doordat de hoge prijzen van gerst het bier regelmatig nog duurder maakte en de kwaliteit niet altijd constant was, kwamen veel bierbrouwerijen in moeilijkheden. 

In de negentiende eeuw kwam daar nog de concurrentie van sterke drank bij. Middelburg telde in 1824 nog maar drie brouwerijen. De Lelie, gevestigd aan Koestraat, de Moriaan, gelegen tussen de Seisstraat en de Volderijlaagte en De Vijfhoek aan het Koorkerkhof, pal tegenover de Lange Jan. 

De Lelie hield het uit tot 1861. Deze brouwerij mocht de laatste vier jaar van zijn bestaan het predikaat ‘Koninklijk’ dragen vanwege de uitstekende kwaliteit van het bier, genaamd ‘Zeeuwsch-Duitsch bier’. 

De Moriaan werd opgeheven in 1871.

Dan De Vijfhoek, opgericht rond 1595 bleek dit al vrij snel een degelijke brouwerij. In de rekeningen van de Rekenkamer van Zeeland komt De Vijfhoek al in 1602 voor. Er werden toen diverse Bordeensche (Bordeaux) ocxhooffden (een inhoudsmaat) schipsbier geleverd ten behoeve van het krijgsvolk.
Vele jaren lang was deze brouwerij vaste leverancier van de gewestelijke overheid.
De Vijfhoek was bekend om zijn prinsesse-, gerste- en lagerbier. Deze laatste Middelburgse brouwerij staakte haar werkzaamheden in 1917, waarschijnlijk onder invloed van afzetstagnatie, een sterke grondstoffenprijsverhoging door de Eerste Wereldoorlog en een toenemende concurrentie van grotere brouwerijen als Heineken, Amstel en Oranjeboom. 

Het gebouw van De Vijfhoek werd enige jaren later in gebruik genomen door wijn- en distilleerhandelsfirma Denevers, maar op 17 mei 1940 werd het pand, ten gevolge van oorlogshandelingen, door brand verwoest

Wat resteert zijn de gevelsteen, enkele roerhouten en enkele vatenstempels van De Vijfhoek, behorend tot de collectie van het Zeeuws Museum. 

Van de Drye Tonnekens resteren zoals reeds gezegd alleen de twee poortjes, wel een prachtige, sprekende en duurzame herinnering.

Toon Franken, medewerker Infocentrum, tevens auteur (samen met Eric Hageman) van 'Hop en Gerst veredeld' over bierbrouwerijen en bierhandel in Middelburg vanaf 1800 (verkrijgbaar bij Zeeuws Archief en boekhandel)

Middelburgse huisnaam Kanton Glarus verklaard

Zoals bekend dragen veel huizen in Middelburg een naam. Je zoekt dan naar een verklaring van de naam en vaak kom je daar niet achter. Enige jaren geleden echter waren de bewoners van pand Langeviele 18 hun dak aan het renoveren en vonden ze tussen de zolderbalken dit opgevouwen briefje, nu opgenomen bij het Zeeuws Archief als Verzameling Aanwinsten inv.nr. 111:

Hieruit blijkt dat timmerman Marinus Du Four en zijn knecht Markus van den Steenweg op 28 augustus 1792 een vloer hebben gelegd in het pand van opdrachtgever Daniël Trumpi. Dat moet Langeviele K 202 (huidig nummer 18) zijn geweest, zie foto van dit pand hieronder, het middelste huis:




Volgens de kaartjes in het huisnamenproject van het Zeeuws Archief zou de naam van dit pand kanton Glarus zijn geweest, ook volgens M. Fokker in zijn bekende publicatie Proeve van huisnamen in Middelburg uit 1904. Bovendien wordt het huis met naam vermeld in de memorie van successie, opgemaakt na het overlijden van Daniël Trumpi in 1822:

Zoekend naar Trumpi op internet blijkt deze naam veelvuldig voor te komen in het Zwitserse kanton Glarus.
Het ligt voor de hand dat Trumpi, waarschijnlijk terecht gekomen in Middelburg als huursoldaat of om andere redenen, met opzet voor deze naam heeft gekozen.

Jammer dat latere bewoners de naam niet op het huis hebben laten staan. Het zou toch wel aardig zijn als deze naam weer op het huis wordt geschilderd, maar dat is de vrije keuze van de huidige eigenaar uiteraard.

Toon Franken, medewerker Infocentrum

Zeeuws Archief en Wereld Pinhole Dag 2013

Het Van de Perrehuis aan het Hofplein te Middelburg,
 vastgelegd met een pinholecamera, 2013. Foto Jan Koeman.

Vandaag, 28 april 2013, is het Wereld Pinhole Fotografie Dag.

Op dit blog is al eerder geschreven over pinholefotografie: fotograferen met een drinkblikje. Dat ging met name over het vastleggen van de baan die de zon gedurende een half jaar langs de aarde aflegt. Om die zonnebaan helemaal te kunnen fotograferen is een belichtingstijd van een half jaar nodig. Het resultaat is een solargraph, een zonnebaanfoto.

Fotograferen zoals vroeger



Blikje voor het stadhuis
 op de Middelburgse Markt.
Foto Jan Koeman, 2013.

Resultaat: een 'ouderwetse' foto van
het stadhuis. Foto Jan Koeman, 2013.

Maar je kunt ook pinholefoto's met een hele korte belichtingstijd maken. Dat levert prachtige foto's op, die doen denken aan de fotografie van vroeger.

Jan Koeman van de Middelburgse Volkssterrenwacht Philipus Lansbergen experimenteerde met verschillende belichtingstijden en verschillende soorten blikjes. Want behalve met een rond drinkblikje, kun je ook pinholefoto's maken met een rechthoekig of vierkant blik.

Hoe werkt het

 In het blik wordt in een donkere kamer lichtgevoelig fotopapier geplaatst. Ter hoogte van het papier prik je een klein gaatje. Plak het blik en het gaatje lichtdicht af en ga op zoek naar een plek die je wilt fotograferen. Zet het blik op de gewenste plaats, verwijder de plakker van het gaatje, belicht het papier een paar seconden tot een paar minuten (het is een kwestie van uitproberen wat het mooieste resultaat oplevert), en plak het gaatje weer dicht.
De foto moet worden ontwikkeld in een donkere kamer, dus niet, zoals bij de zonnebaanfoto, met behulp van een scanner en een fotoshopprogramma. Het resultaat kan prachtig zijn!

De Zeelandbrug gefotografeerd met een pinholecamera
en een paar seconden belichtingstijd. Foto Jan Koeman, 2012.

Pinholefoto's

Jan Koeman maakte al verschillende foto's op deze manier. Met zijn toestemming mogen we er een paar op het Zeeuws Archief blog plaatsen. Uiteraard is daar een mooie foto van het Van de Perrehuis bij, die een ereplekje heeft gekregen bovenaan dit artikel.

Meedoen met Wereld Pinhole Fotografie Dag

Iedereen kan vandaag, op 28 april 2013, een pinholefoto maken. Je hebt dan nog even de tijd om hem in een donkere kamer te ontwikkelen, want je kunt je pinholefoto tot en met 31 mei uploaden op een website die speciaal voor de Wereld Pinhole Fotografie Dag is aangemaakt.

Door: Anneke van Waarden-Koets, educatie & exposities

Kanaal door Walcheren en sluisregisters Veere

Dit jaar is het 140 jaar geleden dat het Kanaal door Walcheren werd geopend, in 1873. De aanleg van dit kanaal was een gevolg van het in 1865 genomen besluit om het Sloe af te dammen (Wet 31 december 1865). Van Vlissingen tot Middelburg werd een nieuw kanaal gegraven, vanaf Middelburg werd het oude havenkanaal naar het Veerse Gat uit 1817 over een lengte van vier kilometer verbreed. De laatste drie kilometer werd het oude havenkanaal op verzoek van de Gemeente Veere niet gevolgd, maar in noordelijke richting langs Veere geleid. Bij Vlissingen en Veere kwamen schutsluizen. Met de bouw van de sluizen in Veere werd in februari 1868 begonnen (zie over de aanleg van het kanaal: archief Rijkswaterstaat Directie Zeeland, Diensten, inv.nrs 1107-1112, 1116-1117, 1914-1915; J.H. Midavaine, Veere in vroeger tijden. Deel 2 (Oostvoorne 1995) 8. De noordelijke kant van het kanaal kwam het eerst gereed, op 9 september 1872 kon de vaart tussen Veere en Middelburg worden opengesteld (Provinciaal Verslag Zeeland 1872, Hoofdstuk XII, 48; M.H. Wilderom, Tussen afsluitdammen en deltadijken, deel III, 430, beide publicaties aanwezig op studiezaal Zeeuws Archief).

PZC-artikel opgraven herdenkingssteen sluis Veere 1872 15 maart 2011


Het eerste schip dat op die dag de - nog openstaande - sluis in Veere passeerde was het raderstoomschip Stad Middelburg No 2, dat een geregelde dienst onderhield tussen Middelburg en Rotterdam. Op 16 september 1872 werden de sluisdeuren gesloten en kreeg het kanaal een vaste waterstand (Provinciaal Verslag 1872, XII, 48-49).


De vaart over het gehele kanaal was pas een jaar later mogelijk. Op 8 september 1873 opende Koning Willem III de nieuwe Vlissingse haven, het Kanaal door Walcheren en de spoorwegwerken door met zijn stoomjacht Leeuw samen met het Engelse vrachtschip Lestris voor de eerste maal de sluis te passeren en tot Middelburg het kanaal op te varen (Feestviering te Vlissingen den 7, 8, 9 en 10 september 1873 ter gelegenheid van de opening der groote rijks haven-, sluis-, kanaal- en spoorwegwerken ... (Vlissingen [1873]); Uitvoerig verslag der feestelijkheden bij de plechtige opening der haven-, kanaal- en spoorwerken te Vlissingen ... (Middelburg 1873) [exemplaren van beide bevinden zich in: Zeeuws Archief, archief Familie Van Lynden, inv.nr 40]; Zelandia Illustrata III, cat.nr 332).

Met ingang van 10 september was het kanaal over de volle lengte voor de scheepvaart opengesteld (Provinciaal Verslag 1873, XII, 34). Op 18 december was het Dordrechtse fregat Bato, op weg van Indië naar Middelburg, het eerste grote schip dat de Vlissingse sluis passeerde (Provinciaal Verslag 1873, XII, 36; XV, 35; Wilderom).

De aanleg van kanaal en sluiswerken gebeurde in samenhang met de aanleg van de spoorlijn naar Vlissingen. Vandaar dat de uitvoering van al deze werken in handen was van de 'Administratie van de aanleg van Staatsspoorwegen', ressorterend onder het Ministerie van Binnenlandse Zaken (Halfjaarlijks verslag in de Staatscourant, overgenomen in het Provinciaal Verslag Zeeland). Nadat de werken grotendeels gereed waren droeg de Staatsspoorwegen het beheer over het Kanaal door Walcheren, waaronder de Veerse en Vlissingse sluizen, op 1 januari 1875 over aan [Rijks]waterstaat. Op 1 mei 1875 kreeg deze dienst ook de verantwoordelijkheid voor het onderhoud (Provinciaal Verslag 1874, XII, 37 en 1875, XII, 22).

Sluismeester Veere

De sluismeester van Rijkswaterstaat te Veere voerde sinds 1872 het beheer over de dubbele schutsluis en omliggende terreinen aan het Kanaal door Walcheren te Veere. Zijn belangrijkste taak was de bediening van de sluizen, hetgeen in zijn archief tot uiting komt door de aanwezigheid van een vrijwel complete administratie van de geschutte schepen. In 1925 werd hij ook belast met de bediening van het pontveer bij de sluizen. Bij het archief van de sluismeester is ooit een deel van het archief van de havenmeester gedeponeerd. Hij was onder andere belast met de registratie van de in- en uitgaande scheepvaart van de in de bij het Rijk in beheer zijnde stadshaven van Veere.

Toegang sluismeester Veere

Lotgevallen archief van de sluismeester te Veere

Rond 1980 zijn de archieven van alle onderdelen van de Directie Zeeland van Rijkswaterstaat tegelijkertijd door de Centrale Archief Selectiedienst verzameld, geselecteerd en geïnventariseerd. Het archief van de sluismeester te Veere, dat zich op een zolder van zijn woning aan de Kanaalweg Westzijde 7 bevond, is toen waarschijnlijk over het hoofd gezien.

In 1995 kwam deze omissie aan het licht en is het archief alsnog door Rijkswaterstaat overgedragen aan het toenmalige Rijksarchief in Zeeland (Aanwinst 1995.19). Het is uniek dat we nog kunnen beschikken over deze archiefstukken, want het betreft toch een uitvoerende dienst, waarvan de stukken volgens algemene richtlijnen van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat vernietigd hadden moeten worden. Wel te begrijpen gezien de grote hoeveelheid archief die dergelijke diensten overal in Nederland produceerden, maar dat neemt niet weg dat onderzoekers nu waarschijnlijk blij zullen zijn dat men verzuimd heeft deze toch wel prachtige bron voor de scheepvaart weg te gooien.

Wegens de vrij complete staat van het archief, zeker het deel over de periode 1872-1922, is besloten het nagenoeg integraal te bewaren als voorbeeld van een archief van een uitvoerende dienst van Rijkswaterstaat. Tot 1922 verzamelde de sluismeester ieder jaar alle stukken van het voorgaande jaar, bond ze per soort (correspondentie, sluisregisters, statistieken en financiële administratie) bijeen, verpakte ze in een groot pak en bracht dit naar zijn zolder. De inhoud noteerde hij in een inventaris van het archief (inv.nr 373). Uit de periode daarna zijn hoofdzakelijk de sluisregisters bewaard gebleven.

Toelichting op sluisregisters

Laten we de sluisregisters eens nader bekijken. De officiële naam van het register luidt Algemeen register der scheepvaart op het Kanaal door Walcheren door de schutsluizen te Veere.

In het register treffen we de volgende kolommen aan: datum, naam schip en gezagvoerder, woonplaats, soort van vaartuig (onderverdeeld in zeeschepen, Rijnschepen, stoomschepen en binnenvaart), tonnenmaat, natie, lading (passagiers, plaatzand, hout, metselsteen, steenkolen, turf,zout etc.) plaats van herkomst en bestemming

Mogelijkheden voor onderzoek

Het is duidelijk dat men de sluisregisters voor velerlei onderzoek kan gebruiken. Allereerst is het mogelijk schepen te traceren aan de hand van naam en type. Men ontdekt ook wat er zoal vervoerd wordt met de schepen, nuttige info voor liefhebbers van de scheepvaart, maar ook voor het vaststellen van vervoerscijfers, ten behoeve van economische geschiedenis. Verder valt af te leiden welke vervoersstromen er plaats hebben gevonden op het Kanaal door Walcheren en waar de goederen vandaan kwamen en heen gingen.

Gaarne vernemen wij van u wat er allemaal mogelijk is met het archief en wat voor bjjzondere zaken er in aangetroffen worden. Deze informatie kan ik heel goed gebruiken voor een op zaterdag 5 oktober 2013 van 10.30-12.30 u op het Zeeuws Archief te geven cursus Wegwijs in scheepvaartarchieven.

Mocht u hiervoor belangstelling hebben dan dient u zich te wenden tot de Zeeuwse Volksuniversiteit.

Indicering sluisregisters

Recentelijk is besloten om de sluisregisters te indiceren op namen van gezagvoerders en schepen. Dit project zal binnen korte termijn van start gaan.

Toon Franken, medewerker Infocentrum

Zeeuws Archief verliest fraaie kaart van Zeeland uit 1748

Op 25 april 2013 verliest het Zeeuws Archief een mooie kaart van Zeeland uit 1748 uit zijn collectie. Het gaat om onderstaande kaart die in 1998 voor tien jaar in bruikleen werd gegeven aan het toenmalige Rijksarchief in Zeeland en tot die tijd hing in een monumentaal pand (Het Nonnekenshuis) aan de Voorstraat 38 in Sint Annaland, het oudste huis van deze plaats en het enige dat bij de dorpsbrand van 1692 gespaard bleef.

De bruikleengeving had te maken met de slechte bouwkundige staat van het pand.

Sinds kort is het pand echter in het bezit gekomen van de Vereniging Hendrick de Keyser te Amsterdam, die het pand volledig heeft opgeknapt. Een mooi moment om de kaart terug te laten keren naar zijn oorspronkelijke plek.

Het gaat om een kaart uit het archiefblok 292 Kaarten De Waard en Aanwinsten Kaarten Rijksarchief in Zeeland, inventarisnummer 1998.36:

Topographie de la Zelande en 9 feuilles traduitté de l'Hollandois / par son très obeissant Serviteur Le Rouge Ingr. Geographe. Schaal [1:42.700]. A Paris: Rue des Grands Augustins prés le panier Fleury , 1748. 1 kaart, in 9 bladen: kopergravure, ingekleurd ; 136,5 x 158,5 cm, blad 145 x 164 cm, moet 138,5 x 160 cm, 1748


NB: Schaal 1 lieu marine=13 cm. Wandkaart in lijst. Met bladwijzer. Carte Generale de la Zelande. Schaal [1:180.000]. 14,5 x 16,5 cm. Zie Lantsheer/Nagtglas, Zelandia Illustrata ... I 97


Hieronder nog een aantal foto's van deze bijzondere kaart, met name van het gedeelte Walcheren.


Toon Franken, medewerker Acquisitie en Relatiebeheer